Orman yangınları neden çıkar? Doğal orman yangını kavramı ne demektir? Orman yangınlarında insanın rolü nedir? Ağaç türünün (kızılçam) bir kabahati var mıdır? Çözüm nedir?

Yazan: Doç. Dr. Yelda Güzel

Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi

Fen-Edebiyat Fakültesi, Biyoloji Bölümü

FAO (Dünya Gıda ve Tarım Örgütü) verilerine göre, ülkemizin de içinde bulunduğu Akdeniz havzasında orman yangını görülme sıklığı 1970’e kıyasla 2000’lerin başında iki kat artmıştır. Bu yangınların bir kısmı, şimşek çakması, yaz sonlarındaki aşırı sıcak ve kuru ortam gibi sebeplerle gerçekleşen doğal yangınlar olsa da söz konusu yangınların önemli bir kısmı, küresel ısınmanın da katkısıyla insan kaynaklıdır*

İnsan kaynaklı yangınlar denilince akla ilk gelen kasıtlı kundaklamadır.

Art niyetli, kasıtlı kundaklamalardan başka, çoğunlukla göz ardı edilen bir diğer insan kaynaklı yangın gerekçesi ihmaldir. Doğa sevgisi ve özlemi son yıllarda insanların doğaya daha sık gitmesi ile sonuçlanmıştır. Bu olumlu gelişme ne yazık ki çoğu durumda bilinçsizlik nedeniyle özlem duyulan, sevilen doğanın zarar görmesine sebep olmaktadır. Örneğin, yürüyüşlerden, pikniklerden sonra ormanda bütün halde ya da imha edildiği düşüncesiyle kırılarak bırakılan cam şişeler yazın şiddetli ve kavurucu güneş ışığında, mercek etkisi yaparak kuru otları kolayca tutuşturabilmektedir. Sigara izmaritleri ve piknik ateşleri de diğer etkenlerdir.

Yerleşim yerlerinin artık orman içlerine kadar ilerlemiş olması, dolayısıyla ormanlardan geçen elektrik telleri, enerji nakil hatları bir diğer etken olarak düşünülmelidir.

Bu olasılıklar içerisinde, hiçbir kabahati bulunmayan tek unsur ağaçlardır. Sosyal medyada, kızılçam başta olmak üzere ibreli ağaçların reçineleri nedeniyle çabuk tutuştukları, bunların memleketimize sonradan getirilen ağaçlar oldukları, yandıklarında yerlerine meyve ağaçları dikilmesi gerektiği hatta yanmaları beklenmeden sökülüp başka ağaçlarla değiştirilmeleri gerektiği şeklinde safsatalar ve akla, bilime aykırı öneriler paylaşılmaktadır. Halkımız bunlara kesinlikle itibar etmemelidir. Kızılçam, Akdeniz havzasında yaklaşık 23 milyon yıldır mevcut olan, tamamen doğal bir ağaçtır. Yurdumuza sonradan getirilmemiştir. Akdeniz'de alçak rakımlarda tek başına ya da meşeler ile karışık ormanlar yapar ve yüksek kesimlerde yerini sedirlere, ardıçlara bırakır. Bu ağaç türlerinden oluşan Akdeniz ormanları insanların tercihiyle ve dikimiyle oluşan ormanlar değildir (yangın sonrası yenileme çalışmalarını saymazsak). Akdeniz iklimine ve toprağına uyum sağlayabilmiş, bu koşullarda orman oluşturabilmiş (ve bundan sonra da oluşturabilecek) ağaç türleri bunlardır. Bu doğal Akdeniz ormanları sadece ağaçlara değil, çok sayıda ve çeşitte hayvana ve çoğu endemik çok sayıda çiçeğe de ev sahipliği yapar. Bunlar yerine başka ağaç türleri örneğin düzenli bakım ve sulama gerektiren meyve ağaçları dikersek, yazları uzun ve kurak olan Akdeniz ikliminde yaşayamazlar, yaşayabilseler bile orman oluşturamazlar. Koruluklar oluşturabilseler bile Akdeniz ormanlarının hayvanıyla çiçeğiyle doğal bir ahenk içinde olan dengesine sahip olamazlar. Böylece iyi niyetle yola çıkmış olsak da kendi ellerimizle orman varlığımızı yok etmiş oluruz.

Çözüm nedir? Kasıtlı yangınlara sebep olanlara verilecek caydırıcı cezalar akla gelmesi gereken ilk çözümlerden olmalıdır. Ancak, bütün suçun kötü niyetli insanlarda olduğuna inanıp hiçbir sorumluluk hissetmemek, ormanlık alanlara gidilince ihmalkar davranmak da ciddi bir sorundur. Unutulmamalıdır ki, sadece piknik ateşleri ya da sigara izmaritleri değil, cam, hatta metal parçaları bile kuru, sıcak ve çok güneşli günlerde yangınlara sebep olabilir….

Yangınlardan sonra bilinçsiz, rastgele ağaçlandırma yapmak da en az yangının kendisi kadar doğaya zararlı bir davranıştır. Çünkü, rastgele seçilecek, ortamın ekolojisine uygun olmayan ağaç türleri kısa süre sonra kuruyacak ya da ortama tutunamayacak, doğal, dengeli ormanlar oluşturamayacaktır. Aslında Akdeniz ormanları yangına dirençli ormanlar olup yangından kısa bir süre sonra (5-10 yıl içinde), yanmış kabukların altındaki tomurcukların filizlenmesi ya da tohumların çimlenmesi ile kendilerini yenilerler. Akdeniz orman açıklıklarındaki otsu bitkiler ise yüksek ısıya dayanıklı tohumları ya da derindeki yumruları aracılığıyla yeniden filizlenebilirler. İdeal olan arazi talanına fırsat vermeyip ekolojik onarıma imkan sağlamaktır. Ağaçlandırma, yenileme tercih edilecekse orman yenileme-ağaçlandırma çalışmalarının bilimsel bir şekilde yapılması gereklidir. Bu konuda en iyi rehber doğadır. Ormanların yanmadan önceki kompozisyonu bize yenilemenin nasıl yapılması gerektiği konusunda en iyi rehberdir. Akdeniz ve Ege'de kızılçam, Karadeniz ve Marmara'da kayın, gürgen, meşe, kızılağaç, kestane gibi geniş yapraklıların yanı sıra göknar ve sarıçam gibi iğne yapraklılar, doğal ormanlar yapar. İç Anadolu ile Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da iklim gereği ormanlar daha seyrektir yüksek kesimlerde meşe ve karaçam ormanlarına rastlansa da hakim bitki örtüsü bozkırdır. Fakat halkımızdaki orman bulunmayan bu bozkır alanlarının çorak olduğu algısı çok yanlıştır. Bilinmelidir ki bu doğal bozkırlar pek çok otsu bitkiye ve pek çok hayvan türüne ev sahipliği yapar.

Unutulmamalıdır ki, çamı çıra gibi yanar diye suçlamak ya da bozkırı altında mangal yakacak ağaç yok diye beğenmemek gibi yaklaşımların deveye hörgücü var, kaktüse dikeni var diye kızmaktan bir farkı yoktur. Sahip oldukları özellikler onları doğal olarak yetiştikleri habitatlarda eşsiz kılar. Çölde devenin yerini tutabilecek bir hayvan, kaktüsün yerini alabilecek bitki yoktur. Akdeniz'de kızılçam gibi orman oluşturabilecek ağaç yoktur (elbette başka Akdeniz ağaçları da vardır, murt, zeytin/delice, meşe, menengiç, sandal, tespih, defne, sakız gibi ama bunlar eşlikçi ağaç/ağaççıklardır, hektarlarca büyüklükte ormanları tek başlarına oluşturabilmek gibi bir özellikleri yoktur). Evet kızılçam çıra gibi yanar çünkü Akdeniz'de bir kaç yılda bir karşılaşabilmesi muhtemel olan doğal yangınlarla başa çıkabilecek, hemen sonrasında tekrar yeşerebilecek, açıklıklarında barındırdığı bitki ve hayvanları da diriltebilecek özelliktedir. Onu normal sıklığın kat kat misliyle yakan insanoğludur. Ağacı suçlamaktansa insanlık olarak bu gidişi nasıl tersine çevirebileceğimizi düşünmenin vaktidir.

Kaynak: Alexandrian, D., Esnault, F., & Calabri, G. (1999). Forest fires in the Mediterranean area. Unasylva (FAO).